angona, langona
1. zool. Ortalama 20 cm uzunluğunda, kuyruğu topuz biçiminde,
in-sanlara zararı olmayan gri renkli kör yılan adı.
Terminoloji:
angona “Gafesden gaşdı guş-um/Uçayı gona gona/Gelin gocanı
gör-düm/Çalılukda angona” (Duman 1989a: 92), İK 49, G
22, AKÇ 165, MS 40, RK 269, “kör yılan” DS 267; langona
GN 50 (Gü-neysu), DS 3063 (Rize); languna DS 3063 (Rize); anḳona
(Trabzon); ankona BY 269; ankana “kısa ve düz kuyruklu
zehirsiz bir çeşit yılan” DS 273 (Gümüşhane)
Trabzon Şalpazarı’nda ok yılanı olarak ta-nımlanmaktadır.
2. mec. Soğuk karakterli, topluma mesa-feli yaşayan
insanlara takılan lakap (Trab-zon, Rize) Angona kendi halinde
bir hayvan olduğundan öldürülmesi hayra yorulmaz. Özellikle
erkeklere takılan bu lakabı, Ana-dolu’da benzer kullanımındaki
yılan anla-mında algılayıp sinsilikle özdeşleştirmemek gerekir.
Trabzon’dan Rize ili, Çayeli ilçesine ka-dar istisnasız
olarak kullanılan angona ke-limesi Hint Avrupa kökenli olup
büyük olasılıkla Antik Yunanca’dan Türkçe’ye geç-miş olmalıdır.
Hint Avrupa dillerinde anguhi (İtalyanca anguis, Baltık dilleri
ungurys, Hintçe ahih, Keltçe ese-ung, Germen dille-rinde unk,
İran dillerinde aži) yılan kelime-sinin ortak köküdür. Bk. angeç
Hemşin’de kullanılan eğmoğik kelimesi de aynı orijine sahip
olmalıdır.
<
Orta Dönem Yunancasında
ακόνιον
[τo] “bileme taşı”, modern Yunanca angonas (αγκώνας
o) “dirsek” anlamına gelmektedir. Daire
şeklindeki taşın şekli ve kolun kıvrım yeri, yılanın eğriliğine
gönderme yapmakla birlikte, kelimenin orjini Yunanca’da
unu-tulmuştur, sadece Karadeniz Rumcası anko-na (αγκόνα
ή) “iki başlı mitolojik, kuyruksuz bir yılan”, “engerek
yılanı” (CT 21), liakona (λιακόνα το “küçük kertenkele”
CT 82, ve Trabzon (angona) - Rize (langona) Türkçe-sinde
günümüze kadar taşınmıştır.
Bugün Trabzon ve Rize’de angona sade-ce adı geçen kör
yılanın adıdır, diğer yılan türleri için Türkçe ilan (yılan)
kelimesi kul-lanılır. Benzer şekilde Trabzon Rumcasında da aynı
ayrım söz konusudur. Angona dı-şındaki tüm yılanlar ise ofidh
“yılan” olarak (Sürmene Oḫşoḫo, Çaykara) isimlendirilir. Bu form
da modern Yunanca’ya (fidi [φίδι] “yılan”) oldukça
yakındır.
Karadeniz Rumcası ofidin (Giresun, Tire-bolu), ofid (Ordu,
Santa, Trabzon, Gümüş-hane), fidin (Ünye), fidi (İnebolu, Ünye),
fid (Of, Sürmene, Gümüşhane) P II 127.
Lazca mûveri “yılan” (Pazar), üveri (Fın-dıklı) İA
295.
Erzurum’da hevye “yılan” Eİ III 169 < Arapça havye “yılan”
Kaynak:
Özhan Öztürk.
Karadeniz Ansiklopedik
Sözlük. Heyamola yayıncılık, İstanbul. 2005. ISBN:
975-6121-00-9.
| 
