ander

 1. s. Fena, kötü, işe yaramaz, olmaz olası eşya, hayvan veya insan (Ordu, Gire-sun, Trabzon, Rize, Artvin, Bayburt, Erzu-rum, Gümüşhane), “Gemençe çala çala/ Barmaklarum saz oldi/ Gel çıkalum dağlara/ Ander dağlar yaz oldi” NB 97, G 21, AKÇ 164, İK 49, “İsraf aldılar benden ander guruntinaya”, “ander galsun cahilluk/dedum o gıza baci”, “ander galsun yaşmağun/ Gö-remedum yüzüni” (Duman, 1989a: 91, 303, 333); andır “beddua” ÇK 551, “daha anDer kafam yerine eski kafa olsa neler da: anla-Durum” BR 26/ 73, DS 4418 (Trabzon) 

     2. s. Sahipsiz, bakımsız  (Trabzon, Rize), SD 102 (Rize, Maraş Elbistan), MU 401, TS 37, MS 39, ÇF 187

Erzurum Olur’da andır  

     3. s. Kötürüm, sakat (Trabzon, Rize)

     4. s. Tembel SD 102 (Rize, Gümüşhane)

     5. is. Ölüden artakalan; andır (Ordu Kor-gan), “ölü metrukâtı” SD 102 (Sinop, Van Ahlat, Ağrı, Giresun [Görele, Piraziz, Tire-bolu], Yozgat Sorgun, Sivas Suşehri, Kay-seri)

     Lazca anderi İA 5  

     6. is. Erkeğin cinsel organı (Trabzon, Gümüşhane)

     Erzurum’ da ander EA III 24   

     7. s. Uğursuz, hayırsız (Trabzon)

     8. is. Adı bile söylenmeyecek kadar nef-ret edilen eşya veya insan.

     9. is. Çok sevilen, hasret ve ayrılık acısı duyulan birisi veya herhangi bir şeyi anar-ken mecazen olmaz olası anlamında kullanı-lan sevgi sözü “gel çıkalum dağlara/Ander dağlar yaz oldi” (Duman 1989a: 296) “Yäy-lalar ırmak ırmak ander/Su akar parmak parmak ander/Bu yayladan ḳız almak an-der/ Cennetten gύl koparmak ander/ İsa les pa teläya ander/ Çu ve ḫivan ditağa ander/ Sevda sevda indağçir ander/  Arz inç bezam derkä: ander/ İna entu posiye ander/ särit zağik zağa zağ ander/Astaio ḳaşeloğ ander/ Serdi zağun galvaza ander” (Hopa, Hem-şince türkü); andir “işe yaramaz” andir gal-mak “ölmek, mahvolmak, kıymetini kaybet-mek”; andir goymak “değersiz kalmak” (Ünye), andır galmak “kahrolmak, ölmek”, “Asmacuğun dalından/ Alamadum üzümi/ Ander kalsun yaşmağun/Göremedum yüzü-ni” AC 306 (Ordu, Giresun), “Dere kıyi zey-tunlik/ Ander kalsun yetimluk”... andèr ğala “Kızgınlık sırasında daha çok kadınlar tara-fından söylenir” GK 425 (Gümüşhane), an-der kalasi SD 102 (Van Ahlat), andır kalmak SD 103 (Sinop); endẹr ḳalmaḳ “Küfür mu-kabilinde kullanılan bir tabirdir. Ölesi, gözü kör olası, kahrolsun, gibi anlamlara gelir” AC 317 (Sürmene); ander kaybana kalasun “Allah belanı versin”, anderin gaybanasi “Allahın cezası” (Trabzon, Rize, Artvin)

<? Ermenice kimsesiz, sahipsiz, terkedilmiş, anlamındaki antēr kelimesinden dilimize gir-miş olması muhtemeldir (Ermenice tēr (rHe) “sahip, efendi”, antēr (aNrHe) “sa-hipsiz, talihsiz” ALT 141) < - an Hint Avrupa kökenli dillerde olumsuzluk eki + ter “sahip”

     Gürcüce anderdzi (anderZi) “vasiyetna-me, vasiyet etmek” kelimesinin Ermenice anter ilişkisi olabilir.

     Ermenice antēr ve andór “sessiz, sakin” anlamındaki kelimeleri ortak bir kökenden türemiş olabilirler. Ander kelimesi “öteki” anlamında Farsi dillerde (Osetçe ænder, Yazgulamian ênder), Avesta’da anya, Hint Avrupa dillerinde ise ater kökünden (Slav етер, Keltçe aiterch, eski Farsça atara, İngilizce other, Almanca ander) türemiş ola-rak bulunmaktadır.

     Hint Avrupa kökenli ve “öteki, bizden olmayan” anlamına gelen ander kelimesinin, antik çağda Anadolu’da anlam genişleme-sine uğraması da göz ardı edilmiyecek bir ihtimaldir.

     Doğu Karadeniz’de Türkçe, Lazca ve Hemşince içinde yaygın kullanımına rağmen Çaykara’da Rumcanın güçlü olduğu köy-lerde bu kelime Rumca içinde değil, Türkçe konuşulurken kullanılmaktadır. Çaykara O-gene’de “farklı, başka, öteki” anlamında ise “Έτερος, etero” kullanılır. Etero kelimesi ander kelimesindeki gibi farklı olarak olum-suzluk, kötülük yüklememiştir. Farkli şey-lerden oluşma, doğma anlamındaki bilimsel bir terim olan heterojen (etero ghenos) bu kökten türemiştir. Rumcanın daha düşük oranda günlük konuşma dili olan köylerde anter formunda istenmeyen, duygusuz an-lamında kullanıldığı bildirilmiştir PK 340 (Of Çoruḫ Köyü)

     Lazca içinde čkva “diğer, öteki” anla-mında olumsuz sıfatlar yüklenmeden kulla-nılmaktadır.

     Karadeniz Rumcası anteri (αντέρι [A-masya, Ünye), anter (Gümüşhane), inter (Ordu, Gümüşhane, Trabzon); antero (Sam-sun) P I 74

     Anadolu’da köy adı olarak Andiri (Ma-latya Arapkir) ve Andıraz (Kastamonu Araç)

anderin kaybanası, ander kaybana dey. Olmaz olası, Allahın cezası (Trabzon, Rize, Artvin) Bk. ander, kaybana

ander kalmak 1. dey. Unutulmak; bir kö-şeye çekilmek; işe yaramaz hale gelmek (Trabzon)

     2. dey. Bir eşya veya insan için lanetle-mek (Trabzon), “Ander kalsun yaşmağun/ Göremedum yüzüni” AC 306 (Ordu, Gire-sun)

     3. dey. Kahrolmak (Ordu); andır galmak YU 6325

Kaynak: Özhan Öztürk. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. Heyamola yayıncılık, İstanbul. 2005. ISBN: 975-6121-00-9.