afkurmak, avḳurmak
1. f. Köpek havla-ması “ḳúpeḳ afḳíṟíyò” RA 29/12 (Çayeli
Aşıklar), “bu koyun gitti k’opekler avkı-[r]uyu” BR 3/20
(Of Vuydak); afkurmak (Çamlıhemşin Aşağıviçe) SD 72, TS 34, AKÇ
160, MS 31, “afkurmasini bilmiyen köpek süriye kurt geturur”
İK 49 (İkizdere)
Akçaabat’ta atasözü “Köpek durduğu kapida afkurur”
HG 451.
Erzurum’da afgur “ürümek, havlamak” Eİ III 18
Lazca afkur “köpek havlaması” LAT 17
Anadolu’da avkırmak DS 386, afkırmak DS 73
Doğu Karadeniz’de oldukça yaygın olan kelime, anadili Rumca
olan köylere Türkçe ile birlikte girmiştir. Bu yüzden sadece
Türk-çe içinde kullanılır. Rumca içinde ise tüm mecazi
anlamlarıyla birebir karşılığı olan ilaḫso, ilaḫson kelimesi
kullanılır:
mi ilazis omon şkilos “köpek
gibi havlama”
ilakhson omon şkilos piyos na akuyise
“köpek
gibi havla seni kim duyacak”
(Çaykara Ogene)
Ana dili Türkçe olan bazı Doğu Trabzon
köylerinde de yaşlılar, eskiden afkur yerine ilahso kelimesini
kullanırlarmış (Sürmene Maċuka)
2.
mec. Olmayacak şeyler söyleyen biri-sini susturmak, haddini
bildirmek için kulla-nılır “Bahçe altında hurma, aç köpeğim
af-kurma” (Trabzon, Rize), AKÇ 160, “Geşdi garşıma köpek
kibin afġuriy” GK 417 (Gü-müşhane)
Saf Türkçe olduğunu düşündüğüm keli-menin etimolojisi
bugüne dek yapılmamış-tır. Kudret Emiroğlu, Divanü Lugat-it
Türk’te geçen okramak kelimesinin, Arap alfabesi kullanıldığı
için avkırmak yerine bu formda yazıldığını iddia etmiş MS 31, İ.
Z. Eyüboğlu ise kelimenin okramak köküyle alakalı olma-dığını
ileri sürmüştür İZE 11.
Havlayarak konuşmak < Eski Türkçe ay “konuşmak” CL
266 + hürmak “havlamak” (Azeri hürmak, Başkurt öröv,
Kazak ürüv, Kırgız ürü, Özbek hürmak, Tatar örü, Türkmen üyrmek)
TLS 322 kelimelerinin birleşiminden “köpek gibi konuşmak,
havla-yarak konuşmak” anlamı çıkmaktadır.
Trabzon-Rize ağzlarında /ḫ/ > /ḳ/ dönü-şümüne sık
rastlanmaktadır (Hurmak > kur-mak)
Kelimenin eski Türkçe aykurmak “bağırmak” CL 271 (>
Modern Türkçe haykırmak) ile telaffuz ve anlam benzerliği de
dikkat çeki-cidir.
Kaynak:
Özhan Öztürk.
Karadeniz Ansiklopedik
Sözlük. Heyamola yayıncılık, İstanbul. 2005. ISBN: 975-6121-00-9.
| 
