aşana

is. Mutfak; köy evinde ocağın bu-lunduğu, yemek pişirilen yer (Ordu, Gire-sun, Trabzon, Rize, Artvin, Gümüşhane), MS 45, G 24, TS 38, AKÇ 167, AC 307 (Or-du), OYA 334; aşxana GK 429, “ḳuḳḳu ne bağırırsın/ ḳarşiki taşanada/ Annen_mi vur-du seni/ Ağlarsın aşanada?” TG 27; aşhana İK 49; aşġana OYA 334 (Ordu); aşgana (Yusufeli), aşene (Giresun), aşevi (Tirebolu), aşana (Ünye, Keşap, Maçka, Güneyce) Güngör, 1987: 41

     Anadolu’da aşene (Amasya, Konya Kara-man) SD 1122; aşkana (Erzincan) AD 2.8, SD 122; aşdamı SD 121 (Uşak, Isparta, Ay-dın, İzmir, Antalya, Konya); aşevi SD 121 (Afyon, Trabzon, Balıkesir, Trabzon, Çorum, Samsun, Manisa, Malatya, Zonguldak, Ça-nakkale, Eskişehir); ajdama SD 91 (Erzin-can)

     Trabzon şehir merkezinin batısındaki köy evlerinde mutfak (aşana) salona bitişik ko-numlanmış ayrı bir oda iken, Yomra’dan Ho-pa’ya kadar olan bölgede mutfak ayrı bir o-da olmayıp evin merkezi olan hayat ile bü-tünleşmiştir. Doğu Trabzon tipi evler, farklı bir yaşam ve mekan anlayışının sonucu ola-rak inşa edilmiş olup, Anadolu kültüründe benzer örneği yoktur. Dolayısıyla Trabzon şehir merkezi, doğu ve batı yönünde,  Kafkas ve Anadolu mekan kültürünün sınırı, başka bir deyişle kucaklaştığı merkezidir. Doğu Trabzon’da hayat’ın orta yerinde taştan hazırlanmış ocaklık üzerinde, tavana bir zincir (kremul) yardımıyla asılmış bir kazan bulunmaktadır.

     Eğimli araziden faydalanarak inşa edil-miş Doğu Trabzon evlerinde taş yığma tek-niğiyle yapılan ahır, eğim yönünde konum-lanmıştır. Evin eğim yönüne dik her iki ya-nındaki kapıları, daha çok ayakkabı ve ter-liklerin, dışarıda bırakılmak istenmeyen ta-rım gereçlerinin depolandığı  küçük hollere, onlarda birer iç kapı yardımıyla hayata açı-lırlar. Hayatın bir duvarında oflan/terek adı verilen kap, kacağın dizildiği ahşap raflar bulunmakta genellikle tam karşısındaki du-varda (yokuş yukarı pozisyondaki) içinde kuru bakliyat, zahire, boy boy kazanlar ve pilekilerin saklandığı küçük bir kiler odası (sarbi) bulunmaktadır

< Farsça āšxāna “mutfak, yemek pişirilen yer” AT 134.

     Bununla birlikte cümleyi oluşturan keli-melerden çorba, yemek anlamındaki “aş” kökeni tartışmalı kelimelerden birisidir. De-vellioğlu Farsça (OSM 46), Eyüboğlu ise (İZE 43) Sanskritçe kökenli olduğunu belirt-miştir. Gerçekten de aş hem Farsça’da hem de Türkçe’nin pek çok arkaik dialeğinde bulunduğuna göre her iki dile de Sansk-ritçe’den girdiği düşünülebilir. Uygur Türk-çesinde aşlık “mutfak” kelimesinin karşılığı olarak tanımlanmışken, aynı kelime Oğuz ve Kumanlarda buğday, hububat anlamında kullanılmıştır CL 261.

İkinci kelime hâne ise Farça ev anlamın-dadır.

Kaynak: Özhan Öztürk. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. Heyamola yayıncılık, İstanbul. 2005. ISBN: 975-6121-00-9.